چگونه عنوان پروپوزال را استاندارد بنویسیم؟ + نمونه عنوان پایان‌نامه

عنوان، نخستین جمله‌ای است که داور، استاد راهنما یا سامانه پژوهشی از پژوهش شما می‌خواند؛ جمله‌ای که می‌تواند مسیر تصویب یا رد پروپوزال را تعیین کند. بسیاری از دانشجویان تصور می‌کنند عنوان فقط نامی برای پژوهش است، اما در واقع عنوان پروپوزال، چکیده‌ی مسئله، جمعیت، متغیرها، مکان و زمان پژوهش در یک جمله‌ی علمی و دقیق است.

در علوم پزشکی، انتخاب عنوان استاندارد اهمیت دوچندانی دارد؛ چون هر عنوان باید هم از نظر علمی معتبر باشد، هم از نظر اخلاق پژوهش (Ethical Approval) و هم از نظر تکراری نبودن در سامانه‌های رسمی کشور مورد بررسی قرار گیرد. به همین دلیل، عموما دانشگاه‌های علوم پزشکی ایران، فرم‌های مشخصی برای بررسی عنوان طراحی کرده‌اند.

اما نکته‌ی کلیدی اینجاست:

عنوان پروپوزال با عنوان مقاله متفاوت است.

عنوان مقاله معمولاً کوتاه‌تر، نتیجه‌محور و گاه همراه با نوع مطالعه (مثلاً “مطالعه مقطعی” یا “Randomized Controlled Trial”) است، درحالی‌که عنوان پروپوزال باید توصیفی، خنثی، و بدون هرگونه نتیجه‌گیری یا اختصارنویسی (Abbreviation) نوشته شود.

برای مثال:
❌ “بررسی اثربخشی CBT در کاهش افسردگی بیماران مبتلا به دیابت نوع ۲”
✅ “بررسی ارتباط بین درمان شناختی رفتاری و شدت علائم افسردگی در بیماران مبتلا به دیابت نوع دو مراجعه‌کننده به کلینیک غدد بیمارستان شریعتی تهران در سال ۱۴۰۴”

عنوان دوم، دقیق‌تر، بدون اختصار، با مکان و زمان مشخص و از نظر پژوهشی پذیرفتنی‌تر است.

در این مقاله، گام‌به‌گام می‌آموزید چگونه عنوانی بنویسید که هم استانداردهای علمی و دانشگاهی را رعایت کند، هم در سامانه‌های پژوهشی کشور پذیرفته شود و هم از دید داوران جذاب و شفاف باشد. همچنین یاد می‌گیرید چگونه عنوان خود را در سامانه‌های اخلاق، پیشینه و RPIS بررسی کنید تا از تکراری یا غیرقابل تأیید بودن آن جلوگیری شود.

اهمیت عنوان در پروپوزال علوم پزشکی چیست؟

عنوان در پژوهش، تنها جمله‌ای برای معرفی کار نیست؛ بلکه اولین معیار قضاوت علمی درباره‌ی کیفیت تفکر پژوهشگر است. در واقع، پیش از آن‌که کمیته‌ی اخلاق یا شورای تحصیلات تکمیلی حتی طرح شما را بخواند، عنوان شما تعیین می‌کند که آیا پژوهش‌تان واضح، کاربردی و قابل انجام است یا خیر.

 ۱. عنوان، نقشه‌ راه پژوهش است.

در علوم پزشکی، یک عنوان خوب مسیر تمام بخش‌های پروپوزال را مشخص می‌کند:

• مسئله‌ی پژوهش از دل عنوان استخراج می‌شود.

• اهداف کلی و ویژه بر پایه‌ی متغیرهای عنوان شکل می‌گیرند.

• فرضیات دقیق بر اساس رابطه‌ی بیان‌شده در عنوان نوشته می‌شوند.
  به همین دلیل استادان راهنما اغلب می‌گویند:

«اگر عنوانت دقیق نوشته شود، نصف مسیر پروپوزال را رفته‌ای.»

۲. عنوان، پل ارتباطی بین پژوهشگر و داور است.

کمیته‌های تخصصی دانشگاه‌های علوم پزشکی (در پژوهشیار یا سامانه‌ی RPIS) معمولاً صدها عنوان دریافت می‌کنند. داور در نگاه اول، با خواندن عنوان، تصمیم می‌گیرد که موضوع ارزش بررسی دارد یا نه. اگر عنوان شما کلی، مبهم یا سوگیرانه باشد، احتمال رد شدنش زیاد است حتی اگر ایده عالی باشد.
عنوان باید نشان دهد پژوهشگر چه چیزی را، در چه گروهی، در چه مکان و زمانی، و با چه متغیرهایی بررسی می‌کند.

۳. عنوان پروپوزال با عنوان مقاله تفاوت دارد.

در نگارش مقاله، عنوان معمولاً نتیجه‌محور است (Outcome-oriented) و ممکن است نوع مطالعه نیز در آن بیاید؛ اما در پروپوزال، هنوز مطالعه انجام نشده، پس:

• نباید از واژه‌هایی مانند «اثربخشی»، «تأیید»، «اثبات» یا «تغییر» استفاده کرد.

• نباید نوع مطالعه یا نتیجه احتمالی در عنوان گنجانده شود.
  به‌جای آن از عبارت‌هایی مانند «بررسی ارتباط بین...»، «تعیین عوامل مرتبط با...» یا «بررسی وضعیت...» استفاده می‌شود.

۴. عنوان در ارزیابی اخلاق پژوهش (Ethical Review) نقش دارد

در سامانه‌ی ethics.research.ac.ir، اولین گام ارزیابی یک طرح، بررسی عنوان آن است.

عنوان باید فاقد واژه‌های تحریک‌آمیز، سوگیرانه یا ناقض اصول احترام به بیماران باشد. برای مثال:
❌ «بررسی ناتوانی ذهنی در بیماران روانی خطرناک...»
✅ «بررسی شاخص‌های شناختی در بیماران مبتلا به اختلالات روانی بستری در بیمارستان X...»

۵. عنوان معتبر، بدون تکرار اصل اساسی پروپوزال است.

در سامانه‌های پیشینه (pishineh.irandoc.ac.ir) و سامانه RPIS، داوران بررسی می‌کنند که آیا عنوان مشابهی قبلاً ثبت شده است یا خیر. اگر عنوان شما دقیق، منحصر‌به‌فرد و بر پایه‌ی اصول علمی باشد، احتمال پذیرش و صدور کد اخلاق بسیار بیشتر است.

در یک جمله:

عنوان استاندارد، دروازه‌ی ورود پژوهش به جهان علم است.

ویژگی‌های یک عنوان استاندارد پروپوزال در علوم پزشکی

در نگارش عنوان پروپوزال، هدف این نیست که جمله‌ای زیبا نوشته شود؛ بلکه باید عبارتی علمی، دقیق و توصیفی ساخته شود که از همان ابتدا برای داور روشن کند پژوهش دربارۀ چه موضوعی است، در چه جمعیتی و در چه شرایطی انجام می‌شود.

یک عنوان استاندارد باید بتواند به سه سؤال اساسی پاسخ دهد:

•  درباره‌ی چه مسئله یا متغیرهایی است؟

• در چه گروه یا جمعیتی انجام می‌شود؟

• در کجا و چه زمانی اجرا خواهد شد؟

برای اینکه عنوانی دقیق و پذیرفتنی بنویسید، رعایت چند اصل کلیدی ضروری است:

۱. عنوان باید به پنج پرسش اصلی (۵W) پاسخ دهد

اصطلاح معروف ۵W از روزنامه‌نگاری وارد پژوهش شده، اما در علوم پزشکی نیز کاربرد زیادی دارد:

🔹 نکته: در عنوان پروپوزال، معمولاً فقط چهار مورد نخست (What, Who, Where, When) صریح می‌آیند و Why در بیان مسئله توضیح داده می‌شود.

۲. استفاده از چارچوب PICO یا PECO در طراحی عنوان

در پژوهش‌های علوم پزشکی، چارچوب‌های PICO (Population, Intervention, Comparison, Outcome) و PECO (Population, Exposure, Comparison, Outcome) برای طراحی سؤال و عنوان به‌کار می‌روند.

جهت آشنایی بیشتر با ساختار PICO به مطلب چگونه با چارچوب PICO سؤال پژوهشی طراحی کنیم؟ | راهنمای پژوهشگران علوم پزشکی مراجعه فرمایید.

اما نکته‌ی مهم این است که در عنوان پروپوزال نباید حروف اختصاری نوشته شود؛ بلکه مؤلفه‌ها باید در قالب عبارت کامل آورده شوند:

نمونه:

«بررسی ارتباط بین مصرف مکمل ویتامین D و بروز افسردگی در زنان باردار مراجعه‌کننده به مراکز بهداشتی شهر رشت در سال ۱۴۰۳»

در این عنوان:

• P (جمعیت): زنان باردار مراجعه‌کننده به مراکز بهداشتی رشت

• E/I (مواجهه یا مداخله): مصرف مکمل ویتامین D

• O (پیامد): بروز افسردگی

• C (مقایسه): ضمنی است و در اهداف خاص روشن می‌شود.

۳. زمان و مکان در عنوان الزامی است.

تقریباً تمام دانشگاه‌های علوم پزشکی ایران (طبق فرم پژوهشیار و سامانه RPIS) تأکید دارند که عنوان باید سال انجام و مکان دقیق پژوهش را شامل شود.
این اطلاعات باعث می‌شود:

• طرح از نظر مکانی و زمانی یکتا باشد،

• داور بداند پژوهش در چه محدوده‌ای اجرا می‌شود،

• در مرحله‌ی اخلاق پژوهش، تداخل با طرح‌های مشابه مشخص شود.

مثال درست:

بررسی شیوع کم‌خونی فقر آهن در کودکان پیش‌دبستانی شهرستان بابل در سال ۱۴۰۴

مثال نادرست:

بررسی کم‌خونی در کودکان

۴. از اختصارنویسی (Abbreviation) خودداری کنید.

در عنوان پروپوزال، هیچ واژه‌ای نباید به صورت مخفف بیاید؛ چرا که داوران سامانه‌های ethics ، پژوهشیار یا استادان ممکن است برداشت‌های متفاوتی از آن داشته باشند.

۵. عنوان باید خنثی و توصیفی باشد، نه نتیجه‌محور.

نباید واژه‌هایی مانند «اثربخشی»، «افزایش»، «بهبود»، «کاهش» یا «تأیید» در عنوان بیاید، چون در مرحله پروپوزال هنوز نتیجه‌ای وجود ندارد.
عبارات خنثی مانند «بررسی ارتباط بین...»، «تعیین عوامل مرتبط با...»، «ارزیابی وضعیت...» مناسب‌ترند.

۶. طول عنوان باید بین ۱۵ تا ۲۵ کلمه باشد

• عنوان خیلی کوتاه → ناقص و مبهم.

• عنوان خیلی بلند → غیرخوانا و غیراستاندارد.
  توصیه وزارت بهداشت و بیشتر کمیته‌های پژوهش: حداکثر دو سطر تایپی (در Word حدود ۲۰–۲۵ واژه).

ساختار نحوی عنوان پروپوزال در علوم پزشکی

یک عنوان استاندارد در پروپوزال علوم پزشکی مثل یک جمله‌ی ساده نیست؛ بلکه ترکیبی از چند بخش معنا‌دار است که هرکدام وظیفه‌ای مشخص دارند.
هدف از شناخت این ساختار، این است که بتوانید عنوانی بنویسید که در فرم پژوهشیار، سامانه‌ی اخلاق و حتی در پایگاه‌های بین‌المللی (مثل PubMed یا WHO registry) از نظر علمی و زبانی قابل‌قبول باشد.

۱. اجزای اصلی عنوان

بر اساس دستورالعمل‌های رسمی دانشگاه‌های علوم پزشکی و تجربه داوران، یک عنوان کامل معمولاً از چهار بخش تشکیل می‌شود:

فرمول ساده نگارشی:

بررسی [نوع رابطه یا وضعیت] بین [متغیرها] در [جمعیت هدف] مراجعه‌کننده به [مکان] در [زمان]

نمونه:

بررسی ارتباط بین تنظیم هیجانی و دلیریوم در سالمندان دچار آسیب تروماتیک مغزی مراجعه‌کننده به مرکز آموزشی و درمانی شهید رجایی شیراز در سال ۱۴۰۳

۲. ترتیب منطقی اجزا

در زبان فارسی علمی، ترتیب استاندارد معمولاً این است:

فعل (بررسی، تعیین، مقایسه، ارزیابی) + رابطه یا وضعیت + متغیرها + جمعیت هدف + مکان + زمان

مثلاً:

• بررسی ارتباط بین X و Y در گروه Z در شهر N در سال T

• تعیین عوامل مرتبط با Y در گروه Z در استان N در سال T

۳. انتخاب فعل‌های مناسب برای آغاز عنوان

به‌جای نوشتن فعل‌های کلی یا جهت‌دار، از افعال خنثی و علمی استفاده کنید. جدول زیر می‌تواند به شما در انتخاب فعل شروع‌کننده کمک کند:

۴. نکات ویرایشی

1. از ویرگول، پرانتز و خط فاصله استفاده نکنید. عنوان باید یک جمله‌ی پیوسته باشد.

2. از واژه‌های عام (مثل بیماران، دانشجویان، کودکان) بدون قید توضیح استفاده نکنید؛ گروه باید دقیق تعریف شود.

3. در نوشتن مکان، عنوان رسمی بیمارستان یا دانشگاه ذکر شود (مثلاً «بیمارستان الزهرا (س) اصفهان»).

4. عدد سال را به‌صورت کامل بنویسید (۱۴۰۳ ).

5. حروف اضافه «در»، «به»، «از» و «بین» باید درست و طبیعی جای‌گذاری شوند.

نمونه عنوان‌های صحیح و غلط در پروپوزال علوم پزشکی

یادگیری اصول فقط زمانی عمیق می‌شود که آن را در مثال ببینیم. در این بخش چند نمونه واقعی و بازنویسی‌شده از عنوان‌های پروپوزال را بررسی می‌کنیم تا متوجه شوید چه جزئیات ظریفی باعث رد یا پذیرش عنوان می‌شوند.

مثال ۱: عنوان مبهم و ناقص

 بررسی افسردگی در بیماران

ایرادها:

• موضوع بسیار کلی است.

• جمعیت هدف مشخص نیست (چه نوع بیماران؟ کجا؟ چه سنی؟).

• هیچ متغیر دیگری برای مقایسه یا ارتباط وجود ندارد.

• زمان و مکان حذف شده‌اند.

نسخه اصلاح‌شده:

بررسی ارتباط بین شدت افسردگی و حمایت خانوادگی در بیماران مبتلا به نارسایی قلبی مراجعه‌کننده به بیمارستان امام خمینی تهران در سال ۱۴۰۳

چرا درست است؟
دارای دو متغیر (افسردگی و حمایت خانوادگی)، جمعیت مشخص (بیماران نارسایی قلبی)، مکان و زمان روشن، و لحن خنثی و علمی است.

مثال ۲: عنوان جهت‌دار یا نتیجه‌محور

 تأثیر ورزش ایروبیک در کاهش چربی خون مردان میانسال

ایرادها:

• از واژه‌ی جهت‌دار «کاهش» استفاده شده؛ نتیجه‌گیری پیش از انجام مطالعه است.

• نوع پژوهش یا جهت اثر در عنوان مجاز نیست.

نسخه اصلاح‌شده:

بررسی ارتباط بین میزان فعالیت بدنی و سطح چربی خون در مردان ۴۰ تا ۶۰ سال ساکن شهر کرمان در سال ۱۴۰۴

چرا درست است؟
عبارت «ارتباط بین» به‌جای «تأثیر» آمده و عنوان از حالت قضاوتی خارج شده است.

مثال ۳: استفاده از اختصارنویسی (Abbreviation)

 بررسی ارتباط بین BMI و فشار خون در نوجوانان

ایرادها:

• BMI مخفف است و در عنوان مجاز نیست.

• متغیر دوم (فشار خون) بیان شده اما واحد یا جمعیت دقیق ندارد.

نسخه اصلاح‌شده:

بررسی ارتباط بین شاخص توده بدنی و فشار خون در نوجوانان دبیرستانی شهرستان اردبیل در سال ۱۴۰۳

نکته: در عنوان‌های علمی فارسی، تمام واژه‌ها باید به‌صورت کامل نوشته شوند تا هیچ ابهامی باقی نماند.

مثال ۴: عنوان کامل و استاندارد

✅ بررسی عوامل مرتبط با بروز فلج عصب ریکارنت لارینژیئال در بیماران مراجعه‌کننده به درمانگاه‌های آموزشی گوش، حلق و بینی شهر اصفهان در سال ۱۴۰۲

ویژگی‌ها:

• فعل خنثی «بررسی عوامل مرتبط با»

• متغیر دقیق و تخصصی

• جمعیت هدف روشن

• مکان و زمان ذکر شده

• بدون مخفف یا عبارت انگلیسی

مثال ۵: عنوان خیلی بلند یا دارای چند جمله

 بررسی میزان آگاهی و نگرش پرستاران درباره‌ی بهداشت دست و تأثیر آموزش کارگاهی بر بهبود عملکرد آن‌ها در بیمارستان‌های آموزشی تبریز

🔍 ایرادها:

• دو موضوع متفاوت در یک عنوان آمده (آگاهی و آموزش).

• ساختار دو جمله‌ای دارد.

نسخه اصلاح‌شده:

بررسی میزان آگاهی و نگرش پرستاران درباره‌ی بهداشت دست در بیمارستان‌های آموزشی تبریز در سال ۱۴۰۴

چرا درست است؟
عنوان ساده‌تر، تمرکز یافته‌تر و در چارچوب یک سؤال پژوهشی است.

مثال ۶: عنوان کوتاه ولی دقیق

✅ بررسی وضعیت شاخص‌های آنتروپومتریک در کودکان مبتلا به بیماری سلیاک ثبت‌شده در سیستم رجیستری سلیاک استان گلستان در سال ۱۴۰۲

ویژگی‌ها:

• دقیق، علمی، فاقد ابهام.

• همه عناصر اصلی (متغیر، جمعیت، مکان، زمان) دارد.

• بر اساس الگوی رسمی دانشگاه‌های علوم پزشکی نوشته شده است.

جمع‌بندی این بخش

🔹 عنوان خوب باید یک سؤال پژوهشی را در قالب یک جمله علمی و توصیفی بازتاب دهد.
🔹 هرچه عنوان شفاف‌تر، جامع‌تر و خنثی‌تر باشد، احتمال تأیید سریع‌تر توسط سامانه‌های پژوهشی بیشتر است.
🔹 اگر در نگارش تردید دارید، همیشه عنوان خود را با الگوی زیر تطبیق دهید:

بررسی [رابطه / عوامل مرتبط / وضعیت] [متغیرها] در [جمعیت هدف] [در مکان] [در زمان]

بررسی عنوان در سامانه‌های پژوهشی و دانشگاهی

بعد از نگارش عنوان، گام بعدی فقط تحویل آن به استاد راهنما نیست. در بیشتر دانشگاه‌های علوم پزشکی، پیش از تصویب رسمی پروپوزال، از شما خواسته می‌شود عنوانتان را در چند سامانه‌ی ملی بررسی کنید تا مطمئن شوند طرح شما تکراری نیست و با اصول اخلاق پژوهش مغایرت ندارد.

این کار معمولاً در فرم «پیشنهاد عنوان» یا مرحله‌ی دفاع اولیه از عنوان انجام می‌شود. هدف دانشگاه‌ها از این فرایند ساده است:

اطمینان از این‌که پژوهش جدید، تکراری یا مشابه طرح‌های دیگر نیست و از نظر اخلاقی قابل اجراست.

به همین دلیل توصیه می‌شود پیش از ثبت نهایی عنوان در سامانه پژوهشیار، خودتان حتماً در سه پایگاه زیر عنوانتان را بررسی کنید:

1. سامانه اخلاق در پژوهش (ethics.research.ac.ir)
   برای اطمینان از رعایت اصول اخلاقی و احترام به گروه‌های انسانی یا حیوانی مورد مطالعه.

2. سامانه پیشینه پژوهش (pishineh.irandoc.ac.ir)
   برای بررسی تکراری نبودن عنوان و مشاهده‌ی طرح‌های مشابه در سراسر کشور.

3. سامانه اطلاعات طرح‌های تحقیقاتی (rpis.research.ac.ir)
   برای بررسی طرح‌های ثبت‌شده در دانشگاه‌های علوم پزشکی و هماهنگی با پژوهشیار هر دانشگاه.

در برخی دانشگاه‌ها حتی پیش از جلسه‌ی تصویب، از دانشجو خواسته می‌شود نسخه‌ی جست‌وجوی عنوان در ایرانداک را به استاد یا کارشناس تحصیلات تکمیلی ارائه دهد. این کار نه‌تنها احتمال تأیید عنوان را بالا می‌برد، بلکه از بروز مشکل در مرحله‌ی صدور «کد اخلاق» نیز جلوگیری می‌کند.

بنابراین پیشنهاد می‌شود:

پیش از ارسال پروپوزال، حتماً یک‌بار عنوان خود را در این سامانه‌ها جست‌وجو کنید و در صورت وجود مشابهت، آن را با افزودن مکان، سال یا متغیر جدید دقیق‌تر بنویسید.

نکته تکمیلی: دفاع از عنوان در دانشگاه

در برخی دانشگاه‌های علوم پزشکی، پیش از تصویب نهایی، دانشجو باید در جلسه‌ی گروه یا کمیته‌ی پژوهشی از عنوان خود دفاع کند. در این جلسه معمولاً از شما می‌پرسند:

• چرا این متغیرها را انتخاب کرده‌اید؟

• چه تفاوتی با طرح‌های مشابه دارد؟

• آیا از سامانه ایرانداک استعلام گرفته‌اید؟

• آیا عنوان از نظر اخلاقی قابل تأیید است؟

در زیر چند نمونه فرم دفاع از عنوان پروپوزال برای شما قرار دادیم:

جمع‌بندی نهایی

عنوان خوب، فقط زیبا یا ادبی نیست؛ بلکه دقیق، اخلاقی، علمی و قابل ارزیابی است.
وقتی بتوانید در یک جمله‌ی ۲۰ واژه‌ای بگویید چه متغیرهایی را، در چه گروهی، در کجا و در چه زمانی بررسی می‌کنید، یعنی به استانداردهای نگارش عنوان در علوم پزشکی رسیده‌اید.

 پژوهش خوب، از عنوان دقیق آغاز می‌شود.