معرفی جامع شاخص علم سنجی SJR و پورتال سایمگو

رتبه‌بندی مجلات علمی و کشورها (SCImago Journal & Country Rank) که به اختصار با نام SJR شناخته می‌شود، یک پورتال عمومی و بسیار معتبر است. این پورتال شاخص‌های علمی مرتبط با مجلات و کشورها را بر اساس اطلاعات و داده‌های موجود در پایگاه داده اسکوپوس (Scopus) که متعلق به شرکت الزویر (Elsevier) است، ارائه می‌دهد. این پلتفرم به پژوهشگران، دانشگاهیان و مدیران مجلات اجازه می‌دهد تا مجلات علمی و کشورهای مختلف را بر اساس حوزه‌های موضوعی، دسته‌بندی‌های خاص یا مناطق جغرافیایی با یکدیگر مقایسه و تحلیل کنند.

لینک دسترسی به پلتفرم SCImago Journal & Country Rank 

این پورتال قدرتمند از داده‌های مربوط به بیش از ۳۴,۱۰۰ عنوان نشریه از بیش از ۵,۰۰۰ ناشر بین‌المللی استفاده می‌کند و معیارهای عملکردی بیش از ۲۳۹ کشور در سراسر جهان را در بر می‌گیرد. مجلات می‌توانند در ۲۷ حوزه موضوعی اصلی و ۳۱۳ دسته‌بندی موضوعی خاص گروه‌بندی شوند. این حجم عظیم از داده‌ها، این پورتال را به یک مرجع بی‌بدیل در زمینه ارزیابی علمی تبدیل کرده است.

شرکت سایمگو (SCImago) و اهداف آن

سایمگو (SCImago) در واقع یک گروه تحقیقاتی است که به چندین دانشگاه معتبر در کشور اسپانیا و همچنین شورای عالی تحقیقات علمی این کشور (CSIC) وابسته است. تخصص اصلی این گروه، تجزیه و تحلیل اطلاعات و تصویرسازی داده‌ها می‌باشد. شرکت مشاوره‌ای که از دل این گروه تحقیقاتی بیرون آمده است، با شعار «علم داده به عنوان محرک آینده پژوهش» فعالیت می‌کند. این شرکت اسپانیایی در زمینه‌های علم‌سنجی، نشر علمی، دیده‌شدن در فضای وب و تصویرسازی داده‌ها تخصص بالایی دارد.

تخصص محوری این شرکت، توسعه شاخص‌ها و روش‌هایی برای ارزیابی فعالیت‌های پژوهشی است. به عنوان مثال، مفهوم چارک (Quartile) که امروزه توسط پایگاه‌های معتبری مانند اسکوپوس و وب آو ساینس (Web of Science) پذیرفته شده است، از دستاوردهای این گروه محسوب می‌شود. هدف اصلی آن‌ها ارائه تحلیل‌های استراتژیک بر اساس داده‌های معتبر جهانی، حمایت از سیاست‌های پژوهشی نهادها، و ترویج فرهنگ تحقیق و برتری در زمینه نشر است.

علاوه بر شاخص علم سنجی SJR، این گروه پروژه‌های برجسته دیگری را نیز توسعه داده است:

شکل علم (The Shape of Science): پروژه‌ای که ساختار علم را به صورت بصری نشان می‌دهد.

رتبه‌بندی موسسات سایمگو (SIR): این سیستم، موسسات آکادمیک را بر اساس عملکرد پژوهشی، نوآوری و تأثیرات اجتماعی آن‌ها رتبه‌بندی می‌کند.

اطلس علوم (Atlas of Science): ارائه‌دهنده نمایش‌های گرافیکی از تحقیقات علمی کشورهای ایبرو-آمریکایی از طریق نقشه‌های تعاملی است.

شاخص علم سنجی SJR چیست و چگونه کار می‌کند؟

شاخص SJR (SCImago Journal Rank) مهم‌ترین شاخص این پورتال است. این شاخص میزان دیده شدن یک مجله علمی را با استفاده از الگوریتمی مشابه پیج‌رنک گوگل (Google’s PageRank™) اندازه‌گیری می‌کند. هدف اصلی شاخص SJR، در نظر گرفتن تأثیر حوزه موضوعی، کیفیت و شهرت یک مجله بر روی استنادات دریافتی آن است. بر خلاف روش‌های سنتی که تمام استنادات را به طور مساوی شمارش می‌کنند، این شاخص علم سنجی، اعتبار مجله را با توجه به ارزش منابعی که به آن استناد کرده‌اند، محاسبه می‌کند.

نحوه محاسبه شاخص SJR:

این شاخص از طریق تقسیم کل استنادات وزن‌دار (Weighted Citations) که یک مجله در یک دوره سه ساله دریافت کرده است، بر تعداد مقالات قابل استنادی که در همان دوره زمانی منتشر کرده است، محاسبه می‌شود. برای مثال، میانگین استنادات وزن‌دار دریافت شده در سال مورد نظر برای اسنادی که در سه سال قبل از آن در همان مجله منتشر شده‌اند، بررسی می‌گردد.

بر اساس این شاخص علم سنجی، مجموعه مجلات رتبه‌بندی شده و به چهار گروه مساوی به نام چارک (Quartiles) تقسیم می‌شوند. چارک اول (Q1) نشان‌دهنده بالاترین ارزش و چارک چهارم (Q4) نشان‌دهنده پایین‌ترین ارزش است. این داده‌های چارکی فقط برای مجلات و سری کتاب‌ها در دسترس هستند.

محاسبه شاخص SJR به زبان ساده

فرض کنید در یک شبکه اجتماعی، تایید یا لایک یک فرد بسیار مشهور ارزش بیشتری نسبت به لایک یک فرد ناشناس دارد. شاخص علم سنجی SJR (SCImago Journal Rank) دقیقا با همین منطق کار می‌کند؛ یعنی در دنیای علم، همه استنادها (ارجاعات) ارزش برابری ندارند.

برای محاسبه این شاخص برای یک مجله مشخص، این چهار مرحله ساده طی می‌شود:

گام اول: تعیین بازه زمانی ۳ ساله

ابتدا بررسی می‌شود که مجله مورد نظر، در سه سال گذشته دقیقا چه تعداد مقاله علمی معتبر (قابل استناد) منتشر کرده است.

گام دوم: بررسی اعتبارِ ارجاع‌دهندگان (وزن‌دهی)

سپس بررسی می‌شود که در سال جاری، چه مجلات دیگری به مقالات آن سه سال ارجاع داده‌اند. در این مرحله، اگر ارجاع از یک مجله بسیار معتبر (مثل Nature) آمده باشد، امتیاز بسیار بالایی ثبت می‌شود. اما اگر ارجاع از یک مجله با اعتبار پایین باشد، امتیاز کمتری در نظر گرفته می‌شود.

گام سوم: محاسبه مجموع امتیازات

تمام این امتیازات ارزش‌گذاری شده (استنادات وزن‌دار) که مجله دریافت کرده است، با یکدیگر جمع می‌شوند تا نمره کل استنادات به دست آید.

گام چهارم: به دست آوردن معدل نهایی

در مرحله آخر، این «مجموع امتیازات» بر «تعداد کل مقالاتی که در گام اول شمارش شدند» تقسیم می‌شود.

عدد نهایی به دست آمده، همان شاخص SJR است.

به عبارت ساده شاخص SJR حاصل تقسیمِ (مجموع اعتبار ارجاعات دریافتی در ۳ سال گذشته) بر (تعداد مقالات منتشر شده در همان ۳ سال) است. این عدد به بهترین شکل نشان می‌دهد که مقالات یک مجله تا چه اندازه توانسته‌اند توجه مجلات معتبر دیگر را به خود جلب کنند.

درک سایر شاخص‌ها، جداول و نمودارها

علاوه بر شاخص SJR، این پورتال مجموعه‌ای از معیارهای دقیق و کاربردی دیگر را نیز ارائه می‌دهد:

شاخص اچ (H Index): این شاخص بیانگر تعداد مقالات یک مجله (h) است که حداقل به تعداد (h) استناد دریافت کرده‌اند. این معیار هم خروجی علمی و هم تأثیر علمی را به طور همزمان کمیت‌سنجی می‌کند و برای دانشمندان و کشورها نیز کاربرد دارد.

کل اسناد (Total Documents): تعداد اسنادی که توسط یک مجله در سال انتخاب شده منتشر شده است. این شامل تمام انواع مدارک، اعم از قابل استناد و غیر قابل استناد می‌شود.

اسناد قابل استناد (Citable Documents - 3 years): تعداد اسناد قابل استناد (فقط شامل مقالات، مرورها و مقالات کنفرانسی) که در سه سال قبل از سال انتخاب شده منتشر شده‌اند.

کل استنادات (Total Cites - 3 years): تعداد کل استناداتی که یک مجله برای مقالات منتشر شده در سه سال گذشته خود دریافت کرده است.

استنادات به ازای هر سند (Cites per Document): میانگین استنادات برای هر مقاله که در دوره‌های ۲ ساله، ۳ ساله و ۴ ساله محاسبه می‌شود و در پروفایل هر مجله قابل مشاهده است.

خود استنادی (Self Cites): تعداد استناداتی که یک مجله در سال مشخص شده به مقالات خود که در سه سال گذشته منتشر شده‌اند، انجام داده است.

اسناد استناد شده و استناد نشده (Cited / Uncited Documents): تعداد مقالاتی که در سه سال گذشته حداقل یک بار به آن‌ها استناد شده است و یا هیچ استنادی دریافت نکرده‌اند.

درصد همکاری بین‌المللی (% International Collaboration): نسبت اسنادی که در وابستگی سازمانی (Affiliation) آن‌ها نام بیش از یک کشور ذکر شده است.

درصد نویسندگان زن (% Female Authors): درصدی که جنسیت نویسندگان را نشان می‌دهد و بر اساس نظریه اجماع فرهنگی و نام‌های کوچک تعیین شده است.

هزینه تقریبی پردازش مقاله (ESTIMATED APC): تخمینی از هزینه‌ای که یک مجله ممکن است برای پردازش مقاله دریافت کند. این عدد بر اساس دیده شدن، اعتبار و تأثیر مجله (سنجیده شده توسط SJR) محاسبه می‌شود و مبلغ واقعی نیست.

ابزارهای تصویرسازی در SJR (Viz tools)

پورتال سایمگو علاوه بر اعداد و ارقام، ابزارهای تعاملی متعددی را برای تصویرسازی داده‌ها فراهم کرده است که به کاربران اجازه می‌دهد اطلاعات علمی را به روشی واضح و پویا بررسی کنند:

گرافیکا (SCImago Graphica): یک ابزار جدید برای کاوش، ارتباط بصری و درک بهتر داده‌ها که برای سیستم‌عامل‌های مک، ویندوز و لینوکس در دسترس است.

گزارش جهانی (World report): ارائه اطلاعات دقیق برای تحلیل هر یک از هشت منطقه بزرگ جغرافیایی در جهان.

نمودارهای کشوری (Country graphs): درک توزیع مقالات نمایه‌شده و خروجی علمی کشورها به صورت ارجاع جغرافیایی.

بر اساس تحلیل داده‌های جدید توسط این گروه، پلتفرم‌های مبتنی بر تصویر و ویدئو مانند تیک‌تاک، اینستاگرام و یوتیوب در حال افزایش اهمیت هستند که به گفته پروفسور رامون سالاوریا (Ramón Salaverría)، این تلاشی برای ایجاد داستان‌سرایی در دنیای علم است. هدف اصلی تمامی این امکانات، ارتقای سطح تصمیم‌گیری پژوهشگران و ناشران برای افزایش اهمیت و تأثیرگذاری علم در سطح جهان است.