انواع مشاهده در پژوهش چیست؟ | مستقیم، غیرمستقیم، مشارکتی و غیرمشارکتی

در بسیاری از پژوهش‌ها، پاسخ سؤال تحقیق را نمی‌توان فقط با پرسش از افراد یا بررسی اسناد به دست آورد؛ گاهی پژوهشگر باید رفتار، عملکرد یا یک رویداد را همان‌طور که در محیط واقعی اتفاق می‌افتد مشاهده و ثبت کند. اما «مشاهده» در پژوهش صرفاً نگاه کردن و یادداشت کردن آنچه دیده می‌شود نیست؛ بلکه یک روش نظام‌مند برای جمع‌آوری داده است که می‌تواند بر اساس نحوه مشاهده، میزان دخالت پژوهشگر و شیوه ثبت اطلاعات، شکل‌های متفاوتی داشته باشد. برای مثال، آیا پژوهشگر باید مستقیماً رفتار موردنظر را ببیند یا می‌تواند از فیلم، اسناد و آثار به‌جامانده استفاده کند؟ آیا باید در فعالیت افراد مشارکت داشته باشد یا صرفاً مشاهده‌گر باقی بماند؟ پاسخ به این پرسش‌ها مشخص می‌کند که کدام نوع مشاهده برای یک پژوهش مناسب‌تر است. در این مطلب، انواع مشاهده در پژوهش را به زبان ساده اما دقیق بررسی می‌کنیم و با مثال‌های کاربردی نشان می‌دهیم هر نوع مشاهده چه زمانی استفاده می‌شود، چه مزایا و محدودیت‌هایی دارد و چگونه می‌توان مناسب‌ترین روش را برای پژوهش انتخاب کرد.

مشاهده در پژوهش چیست؟

در پژوهش، مشاهده (Observation) یکی از روش‌های گردآوری داده است که در آن پژوهشگر به‌صورت هدفمند و نظام‌مند، رفتارها، رویدادها، تعاملات یا ویژگی‌های موردنظر را بررسی و ثبت می‌کند. بنابراین، تفاوت اصلی مشاهده پژوهشی با مشاهده روزمره در هدفمند و برنامه‌ریزی‌شده بودن فرایند جمع‌آوری اطلاعات است.

در واقع، پژوهشگر در روش مشاهده فقط به دنبال «دیدن» نیست؛ بلکه از ابتدا مشخص می‌کند چه چیزی، در چه شرایطی، توسط چه کسی، چگونه و با چه ابزاری مشاهده و ثبت شود. همین ساختار است که داده‌های حاصل از مشاهده را برای تحلیل علمی قابل استفاده می‌کند.

انواع مشاهده در پژوهش چگونه دسته‌بندی می‌شوند؟

مشاهده در پژوهش را نمی‌توان فقط بر اساس یک معیار دسته‌بندی کرد. برای اینکه مشخص شود یک روش مشاهده دقیقاً چه نوعی است، باید به نحوه دسترسی پژوهشگر به اطلاعات و میزان حضور و مشارکت او در محیط پژوهش توجه کرد. بر این اساس، یکی از دسته‌بندی‌های مهم، مشاهده را به دو گروه مستقیم و غیرمستقیم تقسیم می‌کند؛ در اینجا سؤال اصلی این است که پژوهشگر چگونه به داده موردنظر دست پیدا می‌کند. در مقابل، در دسته‌بندی مشارکتی و غیرمشارکتی، تمرکز بر نقش پژوهشگر در محیط و فعالیت مورد مطالعه است.

بنابراین، این چهار اصطلاح الزاماً چهار روش کاملاً جدا از یکدیگر نیستند. برای مثال، یک پژوهشگر می‌تواند رفتار پرستاران را به‌صورت مستقیم و غیرمشارکتی مشاهده کند؛ یعنی خودش رفتار را ببیند، اما در فعالیت پرستاران دخالت نداشته باشد. درک این نکته مهم است، زیرا ممکن است یک روش مشاهده هم‌زمان در بیش از یک دسته قرار بگیرد.

در ادامه، هر یک از این انواع را جداگانه بررسی می‌کنیم تا مشخص شود تعریف هر نوع چیست، چه زمانی استفاده می‌شود، چه مزایا و محدودیت‌هایی دارد و در یک پژوهش واقعی چگونه به کار می‌رود.

مشاهده مستقیم چیست؟

مشاهده مستقیم (Direct Observation) زمانی اتفاق می‌افتد که پژوهشگر، رفتار یا رویداد موردنظر را مستقیماً در زمان وقوع آن مشاهده و ثبت می‌کند. در این روش، داده اصلی از مشاهده خود پژوهشگر به دست می‌آید و او منتظر نمی‌ماند که اطلاعات موردنظر از طریق گزارش فرد، اسناد یا سایر منابع در اختیارش قرار گیرد.

برای مثال، فرض کنید پژوهشگری می‌خواهد بررسی کند پرستاران یک بخش تا چه اندازه اصول صحیح شست‌وشوی دست را رعایت می‌کنند. پژوهشگر در محیط بالینی حضور پیدا می‌کند و رفتارهای مشخصی مانند زمان انجام بهداشت دست، روش انجام آن و رعایت مراحل تعیین‌شده را بر اساس یک چک‌لیست ثبت می‌کند. در این مثال، چون پژوهشگر خودش رفتار را در زمان وقوع مشاهده کرده است، روش مورد استفاده مشاهده مستقیم محسوب می‌شود.

نکته مهم این است که «مستقیم» بودن مشاهده به این معنا نیست که پژوهشگر حتماً باید در فعالیت افراد مشارکت کند. ممکن است پژوهشگر مستقیماً رفتار را ببیند، اما هیچ دخالتی در آن نداشته باشد؛ بنابراین یک مشاهده می‌تواند هم‌زمان مستقیم و غیرمشارکتی باشد.

مشاهده مستقیم چه زمانی کاربرد دارد؟

مشاهده مستقیم زمانی کاربرد بیشتری دارد که رفتار یا رویداد موردنظر در زمان پژوهش قابل مشاهده باشد و پژوهشگر بخواهد به‌جای اتکا به گزارش افراد، وقوع واقعی آن را بررسی کند.

برای نمونه:

• بررسی نحوه استفاده پرستاران از تجهیزات حفاظت فردی

• بررسی رفتار بیماران هنگام انجام تمرینات توانبخشی

• بررسی نحوه اجرای یک مهارت بالینی توسط دانشجویان پرستاری

• بررسی تعامل کارکنان با بیماران در یک محیط درمانی

• بررسی رفتار کودکان در یک محیط آموزشی

• ثبت تعداد یا مدت وقوع یک رفتار مشخص در یک بازه زمانی

در این نوع پژوهش‌ها، مشاهده مستقیم می‌تواند به پژوهشگر کمک کند تا بین آنچه افراد درباره رفتار خود گزارش می‌کنند و آنچه واقعاً انجام می‌دهند تفاوت قائل شود. با این حال، حضور پژوهشگر ممکن است باعث شود افراد رفتار خود را تغییر دهند؛ پدیده‌ای که در طراحی و اجرای مطالعه باید مورد توجه قرار گیرد.

مزایا و محدودیت‌های مشاهده مستقیم

مزایا	محدودیت‌ها
امکان ثبت رفتار در زمان واقعی	احتمال تغییر رفتار افراد به دلیل حضور پژوهشگر
کاهش وابستگی به حافظه یا گزارش افراد	نیاز به زمان و نیروی انسانی
امکان ثبت جزئیات رفتار	احتمال سوگیری مشاهده‌گر
مناسب برای رفتارهای قابل مشاهده	نامناسب برای رفتارها یا فرایندهای غیرقابل مشاهده

یک نکته پژوهشی مهم: مشاهده مستقیم لزوماً به معنای «داده دقیق و بدون خطا» نیست. اگر پژوهشگر از قبل مشخص نکرده باشد که دقیقاً چه رفتاری باید ثبت شود، دو مشاهده‌گر ممکن است از مشاهده یک موقعیت واحد، برداشت‌های متفاوتی داشته باشند. به همین دلیل، تعریف عملیاتی رفتار، استفاده از ابزار استاندارد و بررسی پایایی بین مشاهده‌گران اهمیت زیادی دارد.

مشاهده غیرمستقیم چیست؟

مشاهده غیرمستقیم (Indirect Observation) زمانی انجام می‌شود که پژوهشگر رفتار یا رویداد موردنظر را در لحظه وقوع آن مستقیماً مشاهده نمی‌کند، بلکه برای به‌دست‌آوردن اطلاعات از شواهد، آثار، اسناد، ثبت‌های قبلی یا سایر منابعی که رفتار موردنظر را منعکس می‌کنند استفاده می‌کند.

برای مثال، فرض کنید پژوهشگری می‌خواهد میزان رعایت بهداشت دست در یک بیمارستان را بررسی کند. اگر پژوهشگر در بخش حضور پیدا کند و رفتار پرستاران را در زمان انجام آن ثبت کند، مشاهده مستقیم انجام داده است. اما اگر به‌جای حضور در محل، فیلم‌های ضبط‌شده دوربین، فرم‌های ثبت‌شده، سوابق یا سایر شواهد موجود را برای بررسی رفتار موردنظر تحلیل کند، روش او در دسته مشاهده غیرمستقیم قرار می‌گیرد.

بنابراین، تفاوت اصلی در این است که در مشاهده مستقیم، پژوهشگر خودِ رفتار را هنگام وقوع مشاهده می‌کند؛ اما در مشاهده غیرمستقیم، پژوهشگر از آثار یا شواهدی که از آن رفتار باقی مانده است برای دستیابی به داده استفاده می‌کند.

نکته مهم این است که غیرمستقیم بودن مشاهده به معنی «کم‌اعتبار بودن» آن نیست. اگر منبع داده معتبر، مرتبط با سؤال پژوهش و به‌درستی انتخاب و تحلیل شده باشد، مشاهده غیرمستقیم نیز می‌تواند اطلاعات ارزشمندی در اختیار پژوهشگر قرار دهد.

برای درک بهتر، چند مثال را در نظر بگیریم:

در تمام این مثال‌ها، پژوهشگر برای پاسخ به سؤال پژوهش، به جای مشاهده هم‌زمان و مستقیم رویداد، از داده یا شواهد موجود درباره آن رویداد استفاده می‌کند.

مزایا و محدودیت‌های مشاهده غیرمستقیم

مزایا	محدودیت‌ها
امکان بررسی رویدادهای گذشته	پژوهشگر کنترل کاملی بر نحوه تولید داده ندارد
کاهش نیاز به حضور مداوم پژوهشگر در محیط	ممکن است اطلاعات موردنیاز در منبع موجود نباشد
امکان بازبینی داده‌ها در برخی منابع مانند فیلم	کیفیت داده به کیفیت منبع وابسته است
کاهش احتمال تغییر رفتار به دلیل حضور مستقیم پژوهشگر	احتمال وجود سوگیری یا خطا در داده‌های ثبت‌شده

یک مزیت مهم مشاهده غیرمستقیم این است که در برخی شرایط، پژوهشگر می‌تواند رویدادهایی را بررسی کند که دیگر امکان مشاهده مستقیم آن‌ها وجود ندارد. برای مثال، اگر هدف مطالعه بررسی یک رفتار در ماه گذشته باشد، حضور پژوهشگر در زمان وقوع رفتار دیگر ممکن نیست؛ اما اگر ثبت تصویری یا مستندات معتبر از آن دوره وجود داشته باشد، می‌توان از آن‌ها برای گردآوری داده استفاده کرد.

در مقابل، یکی از محدودیت‌های مهم این روش این است که پژوهشگر معمولاً نمی‌تواند شرایط تولید داده را به اندازه یک مشاهده مستقیم کنترل کند. برای نمونه، اگر داده‌ها از یک فرم ثبت‌شده استخراج شوند، ممکن است برخی رفتارها ثبت نشده باشند یا اطلاعات موجود با جزئیات موردنیاز پژوهشگر مطابقت نداشته باشد.

تفاوت مشاهده مستقیم و غیرمستقیم در یک نگاه

ویژگی	مشاهده مستقیم	مشاهده غیرمستقیم
منبع اصلی داده	مشاهده رفتار در زمان وقوع	شواهد یا ثبت‌های موجود
حضور پژوهشگر در زمان وقوع	معمولاً وجود دارد	الزامی نیست
امکان بررسی رویدادهای گذشته	محدود	بیشتر
کنترل پژوهشگر بر فرایند مشاهده	بیشتر	کمتر
مثال	مشاهده عملکرد پرستار هنگام تزریق	بررسی فیلم یا ثبت عملکرد
چالش مهم	واکنش‌پذیری و سوگیری مشاهده‌گر	کیفیت و کامل بودن منبع

نکته‌ای که نباید فراموش کرد: «مستقیم یا غیرمستقیم بودن» فقط یکی از ابعاد طبقه‌بندی مشاهده است. در ادامه، معیار دیگری را بررسی می‌کنیم که به نقش خود پژوهشگر در محیط مورد مطالعه مربوط است: آیا پژوهشگر فقط مشاهده می‌کند یا خودش نیز در فعالیت مورد مطالعه مشارکت دارد؟

مشاهده مشارکتی چیست؟

مشاهده مشارکتی (Participant Observation) روشی است که در آن پژوهشگر علاوه بر مشاهده افراد، رفتارها یا رویدادهای مورد مطالعه، تا حدی در فعالیت‌ها و محیط مورد پژوهش نیز مشارکت می‌کند. هدف از این مشارکت آن است که پژوهشگر بتواند موقعیت مورد مطالعه را از نزدیک تجربه کند و درک عمیق‌تری از رفتارها، تعاملات و شرایطی که در آن رفتار اتفاق می‌افتد به دست آورد.

در مشاهده مشارکتی، پژوهشگر صرفاً یک ناظر بیرونی نیست؛ بلکه وارد محیط اجتماعی یا حرفه‌ای مورد مطالعه می‌شود و در فعالیت‌های آن حضور پیدا می‌کند. میزان این مشارکت می‌تواند متفاوت باشد و از مشارکت محدود تا مشارکت فعال در فعالیت‌های محیط پژوهش را دربرگیرد.

برای مثال، فرض کنید پژوهشگری می‌خواهد فرهنگ همکاری بین اعضای یک تیم درمانی را بررسی کند. اگر پژوهشگر برای مدتی در محیط تیم حضور داشته باشد، در جلسات و فعالیت‌های روزمره آن‌ها شرکت کند و هم‌زمان تعاملات، رفتارها و الگوهای ارتباطی را ثبت و تحلیل کند، از مشاهده مشارکتی استفاده کرده است.

نکته مهم این است که مشارکت پژوهشگر باید با هدف و طراحی مطالعه هماهنگ باشد. مشارکت نباید به شکلی باشد که پژوهشگر بدون برنامه در فعالیت‌ها مداخله کند یا نقش او باعث تغییر جدی در پدیده مورد مطالعه شود.

مشاهده غیرمشارکتی چیست؟

مشاهده غیرمشارکتی (Non-participant Observation) زمانی است که پژوهشگر برای ثبت رفتار یا رویداد موردنظر در محیط حضور دارد، اما در فعالیت‌ها یا تعاملات مورد مطالعه مشارکت نمی‌کند. نقش پژوهشگر در این حالت بیشتر به یک مشاهده‌گر بیرونی شبیه است.

برای مثال، اگر پژوهشگر بخواهد نحوه ارتباط پرستاران با بیماران را بررسی کند، می‌تواند در محیط بخش حضور داشته باشد و رفتارهای مشخصی را بر اساس یک چک‌لیست ثبت کند، بدون اینکه خودش وارد فرایند مراقبت یا تعامل مورد مطالعه شود.

در اینجا پژوهشگر رفتار را مستقیماً می‌بیند، اما در آن مشارکت نمی‌کند؛ بنابراین این مطالعه می‌تواند نمونه‌ای از مشاهده مستقیم و غیرمشارکتی باشد.

این روش زمانی مفید است که پژوهشگر بخواهد تا حد امکان نقش خود را از فرایند مورد مطالعه جدا نگه دارد و رفتارها را بدون وارد شدن به فعالیت‌ها ثبت کند.

در مجموع، اگر هدف پژوهش ثبت منظم و نسبتاً عینی رفتارهای مشخص باشد، مشاهده غیرمشارکتی می‌تواند انتخاب مناسبی باشد؛ اما اگر سؤال پژوهش به درک عمیق فرهنگ، تجربه یا معنای رفتارها مربوط باشد، مشاهده مشارکتی ممکن است اطلاعات غنی‌تری فراهم کند.

آیا یک پژوهش می‌تواند از چند نوع مشاهده استفاده کند؟

بله. در بسیاری از پژوهش‌ها، توصیف روش مشاهده با یک واژه کافی نیست و ممکن است پژوهشگر از چند ویژگی هم‌زمان استفاده کند. برای مثال، یک مطالعه می‌تواند مستقیم، غیرمشارکتی و ساختاریافته باشد.

برای نمونه، پژوهشگری را تصور کنید که می‌خواهد میزان رعایت اصول ایمنی توسط پرستاران هنگام تزریق دارو را بررسی کند. او در زمان انجام فرایند در بخش حضور دارد، رفتار پرستار را مستقیماً مشاهده می‌کند، در فرایند تزریق دخالت نمی‌کند و رفتارهای از پیش تعیین‌شده را در یک چک‌لیست ثبت می‌کند. در این حالت، می‌توان روش مشاهده را چنین توصیف کرد:

مشاهده مستقیم + غیرمشارکتی + ساختاریافته

این مثال نشان می‌دهد که برای توصیف روش مشاهده، باید به چند ویژگی مختلف توجه کرد و صرفاً گفتن «از روش مشاهده استفاده شد» اطلاعات کافی درباره نحوه جمع‌آوری داده‌ها در اختیار خواننده قرار نمی‌دهد.

در طراحی پژوهش نیز همین موضوع اهمیت دارد. پژوهشگر باید بتواند به‌صورت شفاف توضیح دهد:

• چه چیزی مشاهده شده است؟

• چه کسی مشاهده را انجام داده است؟

• مشاهده در چه محیطی انجام شده است؟

• آیا پژوهشگر در فعالیت موردنظر مشارکت داشته است؟

• آیا رفتار در زمان وقوع مستقیماً مشاهده شده است؟

• داده‌ها با چه ابزاری ثبت شده‌اند؟

• مشاهده تا چه اندازه ساختاریافته بوده است؟

• چگونه از سوگیری مشاهده‌گر و خطاهای ثبت داده جلوگیری شده است؟

هرچه این موارد دقیق‌تر مشخص شوند، روش جمع‌آوری داده قابل بازتولیدتر و کیفیت روش‌شناختی مطالعه بالاتر خواهد بود.

چگونه نوع مناسب مشاهده را برای پژوهش خود انتخاب کنیم؟

انتخاب نوع مشاهده نباید بر اساس اینکه کدام روش «بهتر» یا «علمی‌تر» است انجام شود. روش مناسب، روشی است که با سؤال پژوهش، ماهیت پدیده مورد مطالعه و شرایط اجرای پژوهش هماهنگ باشد.

برای انتخاب روش مناسب، می‌توان این پرسش‌ها را به‌ترتیب بررسی کرد:

۱. آیا رفتار موردنظر در زمان پژوهش قابل مشاهده است؟

اگر پاسخ مثبت باشد، مشاهده مستقیم می‌تواند گزینه مناسبی باشد. برای مثال، اگر هدف بررسی نحوه انجام یک مهارت بالینی باشد، پژوهشگر می‌تواند اجرای مهارت را مستقیماً مشاهده و ثبت کند.

اما اگر رفتار مربوط به گذشته باشد یا امکان حضور پژوهشگر در زمان وقوع آن وجود نداشته باشد، ممکن است استفاده از منابع موجود، فیلم‌ها، سوابق یا سایر شواهد و در نتیجه مشاهده غیرمستقیم مناسب‌تر باشد.

۲. آیا حضور پژوهشگر باید محدود باشد؟

اگر پژوهشگر می‌خواهد رفتار را بدون ورود به فعالیت مورد مطالعه بررسی کند، مشاهده غیرمشارکتی انتخاب منطقی‌تری است.

برای مثال، در بررسی رعایت یک پروتکل بالینی، پژوهشگر می‌تواند بدون دخالت در فرایند درمان، عملکرد کارکنان را بر اساس یک چک‌لیست ثبت کند.

۳. آیا برای درک پدیده، مشارکت پژوهشگر در محیط ضروری است؟

اگر سؤال پژوهش درباره فرهنگ، تعاملات، تجربه‌ها یا فرایندهای اجتماعی پیچیده باشد، مشاهده مشارکتی می‌تواند اطلاعات عمیق‌تری فراهم کند.

در این شرایط، صرفاً دیدن رفتار ممکن است کافی نباشد و پژوهشگر نیاز داشته باشد شرایط و زمینه‌ای را که رفتار در آن شکل می‌گیرد نیز بهتر درک کند.

۴. آیا رفتارهای موردنظر از قبل مشخص و قابل تعریف هستند؟

اگر پژوهشگر دقیقاً می‌داند چه رفتارهایی باید ثبت شوند، می‌توان از مشاهده ساختاریافته و ابزارهایی مانند چک‌لیست استفاده کرد.

اما اگر هدف، کشف رفتارها و الگوهایی باشد که هنوز شناخت کاملی از آن‌ها وجود ندارد، روش‌های انعطاف‌پذیرتر و مشاهده غیرساختاریافته ممکن است مناسب‌تر باشند.

۵. آیا حضور پژوهشگر ممکن است رفتار افراد را تغییر دهد؟

این سؤال در پژوهش‌های مشاهده‌ای بسیار مهم است. افراد ممکن است وقتی بدانند تحت مشاهده هستند، رفتار متفاوتی داشته باشند. بنابراین پژوهشگر باید از ابتدا بررسی کند که چگونه می‌توان این اثر را کاهش داد و در عین حال الزامات اخلاقی و رضایت آگاهانه را رعایت کرد.

در نهایت، انتخاب روش مشاهده باید از سؤال پژوهش شروع شود، نه از نام یک تکنیک. پژوهشگر ابتدا باید مشخص کند دقیقاً چه چیزی را می‌خواهد بداند و سپس تصمیم بگیرد که مشاهده مستقیم یا غیرمستقیم، مشارکتی یا غیرمشارکتی و ساختاریافته یا غیرساختاریافته، کدام‌یک برای پاسخ به آن سؤال مناسب‌تر است.

ابزارهای مورد استفاده برای مشاهده در پژوهش

مشاهده زمانی به یک روش علمی برای جمع‌آوری داده تبدیل می‌شود که پژوهشگر بتواند آنچه را مشاهده می‌کند به‌صورت منظم، قابل ثبت و قابل تحلیل ثبت کند. صرفاً حضور در محیط و یادداشت کردن اتفاقات، به‌تنهایی یک ابزار پژوهشی محسوب نمی‌شود. انتخاب ابزار باید با نوع پژوهش، ماهیت رفتار مورد بررسی و میزان ساختاریافتگی مشاهده هماهنگ باشد.

برخی از مهم‌ترین ابزارهای مورد استفاده برای ثبت داده‌های مشاهده‌ای عبارت‌اند از:

چک‌لیست مشاهده (Observation Checklist)

چک‌لیست یکی از رایج‌ترین ابزارها برای مشاهده ساختاریافته است. در این ابزار، رفتارها یا اقدامات موردنظر پژوهشگر از قبل مشخص می‌شوند و مشاهده‌گر هنگام مشاهده مشخص می‌کند که هر رفتار رخ داده است یا خیر.

برای مثال، اگر پژوهشگری بخواهد رعایت مراحل صحیح تزریق دارو را بررسی کند، می‌تواند چک‌لیستی شامل مواردی مانند بررسی هویت بیمار، بررسی دارو، رعایت بهداشت دست و سایر مراحل تعیین‌شده تهیه کند.

چک‌لیست زمانی مناسب است که پژوهشگر از قبل بداند دقیقاً چه رفتارهایی باید مشاهده و ثبت شوند.

فرم مشاهده (Observation Form)

فرم مشاهده می‌تواند ساختار گسترده‌تری نسبت به یک چک‌لیست داشته باشد و علاوه بر ثبت وقوع یک رفتار، اطلاعاتی مانند زمان، شرایط، دفعات، شدت یا توضیحات مربوط به رفتار را نیز دربرگیرد.

برای مثال، در یک مطالعه درباره تعامل پرستار و بیمار، فرم مشاهده می‌تواند شامل زمان تعامل، مدت تعامل، نوع ارتباط و توضیحات کوتاه درباره موقعیت باشد.

مقیاس درجه‌بندی (Rating Scale)

گاهی پژوهشگر فقط نمی‌خواهد بداند یک رفتار اتفاق افتاده است یا خیر؛ بلکه می‌خواهد شدت، کیفیت یا میزان آن رفتار را نیز ارزیابی کند. در چنین شرایطی می‌توان از مقیاس درجه‌بندی استفاده کرد.

برای مثال، به‌جای اینکه فقط ثبت شود «مهارت ارتباطی مناسب بود»، پژوهشگر می‌تواند کیفیت ارتباط را بر اساس یک مقیاس چنددرجه‌ای ارزیابی کند.

در این حالت، تعریف دقیق معیارهای هر سطح اهمیت زیادی دارد؛ زیرا اگر معیارها مبهم باشند، ارزیابی مشاهده‌گران ممکن است با یکدیگر متفاوت شود.

یادداشت‌های میدانی (Field Notes)

یادداشت میدانی بیشتر در پژوهش‌های کیفی و به‌خصوص مشاهده مشارکتی کاربرد دارد. پژوهشگر در این یادداشت‌ها آنچه اتفاق افتاده، شرایط محیط، تعاملات، گفت‌وگوهای مهم و برداشت‌های اولیه خود را ثبت می‌کند.

نکته مهم این است که پژوهشگر بهتر است بین توصیف آنچه واقعاً مشاهده کرده و تفسیر شخصی خود از آن تفاوت قائل شود.

برای مثال:

توصیف:
«پرستار پس از ورود بیمار، حدود دو دقیقه با همراه او صحبت کرد و سپس پرونده بیمار را بررسی کرد.»

تفسیر:
«به نظر می‌رسید پرستار به دلیل شلوغی بخش فرصت کافی برای صحبت با بیمار نداشت.»

این دو نوع اطلاعات یکسان نیستند و در تحلیل داده باید بتوان آن‌ها را از یکدیگر تفکیک کرد.

ثبت صوتی یا تصویری

در برخی پژوهش‌ها می‌توان از ضبط صوت، فیلم یا تصاویر برای ثبت رفتارها و تعاملات استفاده کرد. این روش به‌ویژه زمانی مفید است که یک رویداد پیچیده باشد یا نیاز به بازبینی چندباره وجود داشته باشد.

برای مثال، در پژوهشی درباره مهارت ارتباطی دانشجویان پرستاری، ضبط ویدئویی یک موقعیت آموزشی می‌تواند به پژوهشگر اجازه دهد رفتارهای ارتباطی را چندین بار بررسی و کدگذاری کند.

با این حال، استفاده از ضبط صوتی یا تصویری موضوعات مهمی مانند رضایت آگاهانه، محرمانگی، حریم خصوصی، امنیت داده‌ها و الزامات اخلاقی پژوهش را مطرح می‌کند و نباید بدون توجه به این موارد انجام شود.

مشاهده ساختاریافته و غیرساختاریافته چیست؟

یکی دیگر از روش‌های مهم برای دسته‌بندی مشاهده، توجه به میزان ساختار و استاندارد بودن فرایند مشاهده است. از این نظر، مشاهده معمولاً به دو شکل ساختاریافته (Structured Observation) و غیرساختاریافته (Unstructured Observation) بررسی می‌شود.

در مشاهده ساختاریافته، پژوهشگر از قبل مشخص می‌کند چه رفتارهایی باید مشاهده شوند، در چه شرایطی مشاهده انجام شود و اطلاعات چگونه ثبت شوند. در مقابل، در مشاهده غیرساختاریافته، پژوهشگر با چارچوب انعطاف‌پذیرتری وارد محیط می‌شود و تلاش می‌کند پدیده‌ها و رفتارهای مهم را بدون محدود شدن به فهرست کاملاً از پیش تعیین‌شده ثبت و بررسی کند.

این دو نوع مشاهده را نیز نباید با مشاهده مستقیم و غیرمستقیم اشتباه گرفت. برای مثال، یک مشاهده می‌تواند مستقیم، غیرمشارکتی و ساختاریافته باشد؛ یعنی پژوهشگر رفتار را مستقیماً می‌بیند، در فعالیت مشارکت نمی‌کند و از یک چک‌لیست از پیش طراحی‌شده استفاده می‌کند.

اگر می‌دانید دقیقاً چه چیزی را باید مشاهده کنید و می‌خواهید آن را بین افراد یا موقعیت‌های مختلف مقایسه کنید، مشاهده ساختاریافته معمولاً انتخاب مناسب‌تری است.

اما اگر هنوز در حال کشف این هستید که چه رفتارها یا الگوهایی در محیط اتفاق می‌افتند و نمی‌خواهید یافته‌های خود را به چند مورد از پیش تعیین‌شده محدود کنید، مشاهده غیرساختاریافته می‌تواند مناسب‌تر باشد.

به زبان ساده:

سؤال مشخص و رفتارهای قابل تعریف → ساختاریافته

پدیده پیچیده و نیاز به کشف الگوهای جدید → غیرساختاریافته

البته در پژوهش واقعی، انتخاب روش به طرح پژوهش، سؤال تحقیق، نوع داده موردنیاز و رویکرد پژوهش بستگی دارد و نمی‌توان صرفاً بر اساس یک قاعده ساده تصمیم‌گیری کرد.

تفاوت «روش مشاهده» با «مطالعه مشاهده‌ای» چیست؟

یکی از ابهام‌های رایج در روش تحقیق، یکسان در نظر گرفتن دو اصطلاح Observation و Observational Study است. هر دو اصطلاح به مشاهده مربوط هستند، اما به یک مفهوم اشاره نمی‌کنند.

روش مشاهده (Observation Method) به شیوه‌ای اشاره دارد که پژوهشگر برای جمع‌آوری داده از مشاهده رفتارها، رویدادها یا پدیده‌ها استفاده می‌کند.

در مقابل، مطالعه مشاهده‌ای (Observational Study) به یک نوع طراحی پژوهش اشاره دارد که در آن پژوهشگر بدون اختصاص دادن مداخله به افراد، پدیده یا مواجهه موردنظر را در جمعیت مطالعه بررسی می‌کند.

به زبان ساده:

Observation می‌گوید داده‌ها را چگونه جمع می‌کنید؛ Observational Study می‌گوید مطالعه شما چگونه طراحی شده است.

برای مثال، ممکن است یک پژوهشگر در یک مطالعه از مشاهده مستقیم برای بررسی رفتار پرستاران استفاده کند. در اینجا «مشاهده مستقیم» یک روش جمع‌آوری داده است.

اما اگر پژوهشگری بخواهد رابطه بین یک عامل خطر و پیامد سلامت را بدون اعمال مداخله بررسی کند، ممکن است از یک مطالعه مشاهده‌ای مانند مطالعه مقطعی، کوهورت یا مورد-شاهدی استفاده کند.

بنابراین، این دو اصطلاح را نباید به جای یکدیگر به کار برد.

جمع‌بندی؛ کدام نوع مشاهده برای پژوهش من مناسب است؟

انتخاب نوع مشاهده باید از سؤال پژوهش شروع شود، نه از نام روش. قبل از انتخاب ابزار یا طراحی چک‌لیست، مشخص کنید دقیقاً چه چیزی را می‌خواهید بدانید و رفتار یا پدیده موردنظر در چه شرایطی اتفاق می‌افتد.

برای انتخاب نوع مناسب مشاهده می‌توانید از این راهنمای ساده استفاده کنید:

اگر می‌خواهید رفتار را هنگام وقوع ببینید → مشاهده مستقیم

اگر هدف شما بررسی رفتار یا عملکردی است که در زمان اجرای پژوهش قابل مشاهده است، مشاهده مستقیم گزینه مناسبی است.

مثال: مشاهده نحوه برقراری ارتباط پرستار با بیمار هنگام ارائه آموزش.

اگر رفتار مربوط به گذشته است یا شواهد آن در دسترس است → مشاهده غیرمستقیم

اگر امکان مشاهده رفتار در زمان وقوع وجود ندارد، می‌توانید از منابعی مانند فیلم‌های موجود، اسناد، سوابق یا سایر شواهد مرتبط استفاده کنید.

مثال: بررسی فیلم‌های ضبط‌شده برای تحلیل نحوه تعامل کارکنان با بیماران.

اگر می‌خواهید در محیط مورد مطالعه حضور و مشارکت داشته باشید → مشاهده مشارکتی

اگر برای درک بهتر پدیده لازم است پژوهشگر در فعالیت‌ها یا محیط مورد مطالعه مشارکت داشته باشد، مشاهده مشارکتی می‌تواند مناسب باشد.

مثال: مطالعه فرهنگ همکاری در یک تیم درمانی از طریق حضور طولانی‌مدت پژوهشگر در محیط.

اگر می‌خواهید فقط نقش ناظر داشته باشید → مشاهده غیرمشارکتی

اگر هدف شما ثبت رفتارها بدون مشارکت در فعالیت موردنظر است، مشاهده غیرمشارکتی انتخاب مناسب‌تری است.

مثال: مشاهده عملکرد پرستار هنگام انجام یک فرایند بالینی، بدون دخالت در مراقبت.

اگر رفتارهای موردنظر از قبل مشخص هستند → مشاهده ساختاریافته

اگر دقیقاً می‌دانید چه رفتارهایی باید بررسی شوند و می‌خواهید آن‌ها را بین افراد یا موقعیت‌های مختلف مقایسه کنید، مشاهده ساختاریافته و استفاده از ابزارهایی مانند چک‌لیست می‌تواند مناسب باشد.

مثال: بررسی رعایت مراحل مشخص کنترل عفونت با استفاده از یک چک‌لیست.

اگر هنوز در حال کشف رفتارها و الگوها هستید → مشاهده غیرساختاریافته

اگر شناخت کاملی از پدیده ندارید و نمی‌خواهید خود را به فهرستی از رفتارهای از پیش تعیین‌شده محدود کنید، مشاهده غیرساختاریافته می‌تواند انعطاف بیشتری در اختیار شما قرار دهد.

مثال: بررسی الگوهای تعامل میان اعضای یک تیم درمانی برای شناسایی رفتارهایی که از قبل مشخص نشده‌اند.

یک نکته مهم: لازم نیست فقط یکی را انتخاب کنید

این دسته‌بندی‌ها لزوماً جایگزین یکدیگر نیستند. یک مطالعه می‌تواند هم‌زمان چند ویژگی داشته باشد.

برای مثال:

مشاهده مستقیم + غیرمشارکتی + ساختاریافته

یعنی پژوهشگر رفتار را هنگام وقوع مستقیماً مشاهده می‌کند، در فعالیت موردنظر مشارکت ندارد و از یک ابزار استاندارد برای ثبت رفتارها استفاده می‌کند.

بنابراین، برای انتخاب روش مناسب از خودتان بپرسید:

رفتار را مستقیماً می‌بینم؟
→ مستقیم / غیرمستقیم

در فعالیت مورد مطالعه مشارکت می‌کنم؟
→ مشارکتی / غیرمشارکتی

رفتارهای موردنظر از قبل مشخص هستند؟
→ ساختاریافته / غیرساختاریافته

در نهایت، انتخاب روش مشاهده باید با سؤال پژوهش، نوع پدیده، محیط مطالعه، نوع داده موردنیاز و امکانات اجرایی پژوهش هماهنگ باشد.